Европската комисија во извештајот објавен на 4 ноември 2026 година посочува дека Македонија треба да го усогласи законодавството со Регулативата на ЕУ за критични суровини. Тоа е чекор кон вклучување во европскиот синџир на снабдување и преработка. За секој конкретен рударски проект, пристапот до капитал ќе зависи од тоа колку убедливо може да покаже што има во наоѓалиштето, колку ќе чини производството, како ќе се контролираат влијанијата врз животната средина и кој би го купувал производот.
На јавната расправа во октомври, Стопанската комора ги претстави предлог-законите за рударство и геологија. Двата текста се поврзани со Стратегијата за геолошки истражувања и минерални суровини за периодот 2026–2046 година. Расправата отвора практични прашања за предложениот статус на стратешки проект. Инвеститорите треба да знаат која институција одлучува и каква документација бара, а општините и жителите треба да знаат кога можат да дадат забелешки и кој ќе одговори на нив.
Европската регулатива нуди мерка за споредба. При оценувањето на проектите се земаат предвид придонесот за сигурноста на снабдувањето, техничката изводливост и еколошките и социјалните услови за реализација. Применливите обврски за дозволи важат и за проектите со стратешки статус. Случајот со Јадар во Србија покажа колку е важно образложението да може да се провери. На 9 ноември беше објавен наодот на Европската омбудсманка, која побара Комисијата да го преиспита одбивањето јавен пристап до документите врз кои се темелела оценката на проектот.
Геолошките податоци и трошоците за санација влегуваат во истата пресметка
На јавната расправа беше претставен и планираниот Македонски рударско-геолошки информативен систем, МакРГИС. Неговата вредност за истражувачите ќе зависи од тоа дали ќе можат да утврдат од која дупнатина потекнува примерокот, кога е земен и со кој метод е анализиран. Старите истражувања можат да го насочат новото дупчење, ако податоците се доволно детални за повторна проверка.
За инвеститорот, проценетото количество руда е само еден дел од пресметката. Важни се и содржината на металот, делот што може да се извлече при преработката и трошокот за добивање производ со квалитет што го бара купувачот. Секоја следна фаза на истражување може да се врзе за конкретно прашање, на пример дали дополнителното дупчење ќе ја потврди распространетоста на минерализацијата или дали лабораториските тестови ќе покажат доволно искористување на металот.
И еколошките податоци влијаат врз изборот на технологија и врз буџетот. Ако проектот нема сигурна пресметка за потребите од вода или за управувањето со јаловината, подоцнежните мерења можат да наложат промена на постројката или на распоредот на објектите. Европската комисија во извештајот бележи недостиг од стручен кадар во администрацијата за животна средина и слабости во постапките за оцена на влијанијата. За сложени проекти тоа е практично прашање, бидејќи квалитетот на проверката влијае врз тоа колку рано ќе се откријат недостатоците во документацијата.
Според Стопанската комора, предложените решенија предвидуваат гаранција во висина од 100 отсто од средствата потребни за санација и рекултивација. Вредноста на гаранцијата ќе зависи од пресметката што стои зад неа. Ако и по затворањето треба да се пречистува вода или да се следи стабилноста на јаловиштето, тие трошоци треба да влезат во планот. Износот треба да се преиспита и кога се менуваат обемот на работата или цените на санацијата.
Купувачот и условите за продажба ја одредуваат вредноста на производот
За рудник што планира да продава концентрат, разговорот со купувачот почнува со составот на производот, дозволените нечистотии и количините што може редовно да ги испорачува. Транспортот и условите за преработка влијаат врз износот што на крај ќе го добие производителот. Писмото за интерес има поголема тежина кога се познати условите под кои купувачот би потпишал обврзувачки договор.
Финансискиот модел треба да покаже и што ќе се случи ако цената на металот падне, енергијата поскапи или изградбата доцни. Ако тестовите покажат дека од рудата може да се извлече помалку метал од планираното, проектот може да има потреба од дополнителен капитал уште пред првата испорака. Токму тука се гледа вредноста на раните истражувања и тестирања. Тие овозможуваат да се пресмета цената на ризикот додека проектот сè уште може да се приспособи.
За Македонија, напредокот ќе може да се оцени преку конкретни проектни досиеја. Во секое од нив треба да може да се проследи како геолошките резултати ја поткрепуваат планираната преработка, како еколошките обврски се одразуваат врз буџетот и под кои услови производот може да стигне до купувач. Таквата документација им дава на инвеститорите основа за одлука, а на јавноста можност да ги провери придобивките, трошоците и обврските за секој проект.
