Рударството традиционално се поврзува со ископување и преработка на минерални суровини, но современиот пристап кон секторот сè повеќе се насочува кон едно дополнително прашање – што се случува со материјалите што остануваат по ископувањето?
Токму тука циркуларната економија добива сè поголемо значење. Со зголемувањето на глобалната побарувачка за критични минерални суровини, од една страна, и строгите еколошки критериуми, од друга, циркуларната економија веќе не е само теоретски концепт, туку стратешка неопходност за рударскиот сектор.
Традиционално управување и оперативни ризици
Генерирањето на огромни количини цврст отпад е неизбежен несакан производ на рударските операции. Историскиот пристап на складирање во јаловишта и депонии за хидројаловина носи неколку долгорочни предизвици за компаниите.
Големите површини заземени од јаловишта претставуваат трајно деградирано земјиште и оперативен трошок за одржување. Исто така, ризикот од дренажа на кисели рудници и нарушување на стабилноста на браните бара постојан мониторинг и скапи ремедијациски процеси. Несоодветното управување со отпадот директно влијае и врз добивањето на т.н. „социјална лиценца за работа“ од локалните заедници.
Токму затоа, трансформацијата на јаловината и карпестиот отпад од еколошки товар во профитабилен ресурс е клучниот двигател на модерното, одржливо рударство.
Од отпад кон секундарна суровина
Основата на циркуларниот пристап е едноставна: што е можно помалку материјал да стане отпад, а што е можно повеќе да се врати во економскиот циклус. Рударскиот отпад е богат со минерали кои наоѓаат директна примена во други индустрии, особено во градежништвото.
Поради нискиот технолошки степен во минатото, старите јаловишта често содржат високи концентрации на корисни компоненти. Јаловиштата богати со алуминиосиликати се одлична суровина за производство на геополимерни бетони. Овој процес не само што го користи отпадот, туку и до 80% ги намалува емисиите на CO₂ во споредба со традиционалниот Портланд цемент.
Неактивниот карпест отпад, пак, може да се користи како висококвалитетен агрегат за изградба на патишта, железнички подлоги и хидротехнички објекти.
Со развојот на новите технологии за биохидрометалургија и напредна флотација, денес е економски исплатливо да се врши повторна преработка на стариот отпад. На овој начин, покрај основните метали (бакар, олово, цинк), се врши екстракција и на критични елементи (кобалт, никел, индиум, ретки земјени елементи) неопходни за зелената транзиција.
Напредно минимизирање на изворот
Имплементацијата на циркуларниот модел бара и редизајнирање на процесите уште во фазата на планирање и експлоатација, па сè до затворањето на рудникот.
Современото рударство користи технологии за прецизно рударство и сепарација на самото ископување со помош на паметни сензори. Ова овозможува јаловата карпа да се одвои пред да влезе во постројката за дробење и мелење, со што значително се намалува волуменот на фината јаловина и се штеди енергија. Исто така, транзицијата кон филтрирана јаловина (суво складирање) го елиминира ризикот од уривање на течни брани и овозможува полесно идно ракување со материјалот.
Управувањето со отпадот е и еколошко прашање
Циркуларната економија, сепак, не значи само економска корист. Управувањето со рударскиот отпад е едно од најважните прашања за заштита на животната средина.
Несоодветно складираната јаловина може да претставува ризик за почвата, површинските и подземните води, особено доколку содржи тешки метали или други потенцијално штетни материи. Затоа современото рударство подразбира контролирано складирање, мониторинг, стабилност на депониите и мерки за спречување на загадување.
Целта е отпадот да се следи во текот на целиот негов животен циклус – од создавањето, преку транспортот и складирањето, до евентуалното повторно искористување или безбедното затворање на депонијата.
Што значи ова за македонското рударство?
За Македонија, каде што рударството има значајно место во индустријата, циркуларниот пристап може да отвори нови можности. Рудниците на олово, цинк и бакар создаваат значителни количества јаловина и други материјали кои, со нови технологии и детални анализи, би можеле повторно да се разгледаат како потенцијални секундарни суровини.
Особено значајно е испитувањето на старите рударски депонии. Материјалите од нив може да се анализираат со современи методи за да се утврди дали содржат економски интересни количества метали. Она што некогаш било отпад, во иднина може да стане дополнителен извор на суровини.
Тоа би значело двоен ефект: намалување на количината на отпад што останува во животната средина и дополнително искористување на ресурсите што веќе еднаш биле извадени од земјата.
Рударството на иднината ќе мора да користи повеќе, а да фрла помалку
Циркуларната економија не значи дека рударството ќе исчезне. Напротив, со растот на побарувачката за бакар, цинк, олово и други минерали, потребата од примарно производство ќе остане голема. Но начинот на кој се користат ресурсите постепено се менува.
Иднината носи комбинација од нов ископ, повторна преработка на јаловина, рециклирање, извлекување метали од стари депонии и повторна употреба на материјалите од рударските процеси.
За македонскиот рударски сектор тоа претставува можност да се создаде поголема вредност од постојните ресурси, но и обврска управувањето со рударскиот отпад да биде составен дел од секој современ рударски проект.
За целосна реализација на овој модел, потребна е синергија меѓу рударските инженери, металурзите, градежниот сектор и креаторите на политики. Иднината на рударството припаѓа на оние компании кои ќе успеат да ги затворат производните кругови и да генерираат вредност од секој ископан тон карпеста маса.
