Бакар, литиум, кобалт, графит, никел и ретките земји се меѓу суровините без кои Европа тешко може да ја реализира зелената и дигиталната транзиција. Но, на европската листа на критични суровини има вкупно 34 материјали, а 17 од нив се издвоени како стратешки.
Европската Унија преку Актот за критични суровини (Critical Raw Materials Act) за првпат постави јасна рамка со која минералните суровини се третираат како прашање од значење за економската конкурентност и стратешката безбедност на Европа.
Новата европска политика не се однесува само на отворање нови рудници. Целта е да се создаде целосен синџир – истражување, експлоатација, преработка, производство и рециклирање.
Во март 2025 година Европската комисија одобри прва група стратешки проекти во ЕУ, а дополнителни проекти надвор од Унијата беа одобрени во јуни истата година. Тие се насочени кон зголемување на капацитетот за ископување, преработка и рециклирање и кон диверзификација на увозот.
34 критични суровини
Според актуелната рамка на ЕУ, листата на критични суровини опфаќа 34 материјали: антимон, арсен, боксит/алуминиум, барит, берилиум, бизмут, бор, кобалт, коксовен јаглен, бакар, фелдспат, флуорспат, галиум, германиум, хафниум, хелиум, тешки ретки земји, лесни ретки земји, литиум, магнезиум, манган, графит, никел за батерии, ниобиум, фосфатна руда, фосфор, метали од платинската група, скандиум, силициум метал, стронциум, тантал, титаниум метал, волфрам и ванадиум.
Не сите имаат иста стратешка тежина. ЕУ издвојува посебна група на 17 стратешки суровини, кои се особено важни за зелената и дигиталната трансформација, како и за одбранбениот и воздухопловниот сектор.
Тоа се: Бакарот – метал без кој нема електрификација; Литиум и графит – суровини за батериската индустрија; Кобалт и никел – срцето на дел од батериската технологија; Реткоземјени елементи – со мал удел, огромно значење; Алуминиум, манган, волфрам, титаниум и металите од платинската група.
Зошто Европа сака свои рудници?
Клучниот проблем не е само дали во светот има доволно минерали. Прашањето е кој ги контролира рудниците, преработката и синџирите на снабдување.
Европа денес во голема мера зависи од увоз. Затоа Актот за критични суровини поставува конкретни цели до 2030 година:
-најмалку 10% од годишната потрошувачка на стратешките суровини да се обезбедува преку екстракција во ЕУ;
-најмалку 40% од годишната потрошувачка да се преработува во ЕУ;
-најмалку 25% да доаѓа од рециклирање;
-и не повеќе од 65% од годишната потрошувачка на која било стратешка суровина да доаѓа од една трета земја во која било релевантна фаза на преработката.
Со други зборови, Европа сака да го намали ризикот од зависност од еден извор.
Каде е Македонија во оваа приказна?
Македонија располага со неколку клучни суровини кои се вклучени во официјалната Листа на критични и стратешки суровини на Европската Унија, што покажува дека ашата земја е географски и економски длабоко поврзана со европскиот синџир на вредност.
Докажани и активни ресурси (Резерви во експлоатација или напредни проекти)
Бакар - Најважниот стратешки метал во земјата. Активно се експлоатира во рудникот Бучим-Боров дол. Најголемото докажано, но неактивирано наоѓалиште со огромни количини е порфирското наоѓалиште иловица- Штука.
Антимон: Исклучително критичен минерал за одбранбената и електронската индустрија. Планирано е рестартирањето на рудникот Костов Дол кај Крива Паланка преку стратешко партнерство со американски инвеститори. Историски наоѓалишта постојат и во Алшар и Лојане.
Никел: Стратешки метал за батерии. Во земјата историски постои развиена фероникел индустрија заснована на домашни наоѓалишта (како Ржаново) и увоз на руда, иако капацитетите се соочуваат со економски осцилации.
Фолдспат / Фелдспат: Индустриски минерал кој се наоѓа на листата на ЕУ. Македонија има активни наоѓалишта и капацитети за експлоатација (на пр. во регионот на Берово/Пробиштип).
Потенцијални ресурси (Геолошки појави и техногени суровини)
Индиум: Висококритичен елемент во ЕУ. Докажано е негово присуство како пратечки елемент во олово-цинковите наоѓалишта на рудниците Саса и Тораница, конкретно лоциран во флотациските јаловишта.
Арсен: Се наоѓа на ЕУ листата на критични суровини. Има огромни потенцијални (но еколошки затворени) концентрации во рудникот Лојане и познатиот локалитет Алшар. Литиум: Иако нема отворени рудници, поширокиот Вардарски геолошки појас (кој се протега низ Србија и Македонија) има мапиран геолошки потенцијал за литиумски појави. Предмет е на рани минералошки анализи.
Ретки земјени елементи (REE): Постојат индикации за појава на лесни ретки земјени елементи поврзани со одредени гранитоидни и алкални комплекси во источна Македонија.
Магнезиум и Манган: Регистрирани се помали геолошки појави и рудни манифестации во различни делови на земјата.
Според најновите студии на Универзитетот Гоце Делчев, огромен економски потенцијал за критични минерали (како индиум, антимон и бакар) лежи во рециклирањето и преработката на историскиот рударски отпад (јаловишта и згура) во активните и напуштените рудници.
Сево ова ја прави домашната минерално-суровинската база потенцијално важен економски ресурс – особено во период кога Европа активно бара нови и побезбедни извори на суровини.
