Изминатите децении на глобално ниво беа дефинирани со принципот дека државите треба да бидат само пасивни набљудувачи во рударскиот сектор – да доделуваат концесии, да собираат даноци и да контролираат еколошки регулативи. Но, пазарните турбуленции, геополитичките блокади и паниката за обезбедување суровини за зелената транзиција и вештачката интелигенција (ВИ) донесоа целосен пресврт.
Владите на најмоќните економии во светот ја менуваат стратегијата: наместо само да даваат кредити, тие сега влегуваат како директни инвеститори и сосопственици во рударските компании, гарантирајќи минимални откупни цени и преземајќи го ризикот заедно со приватниот сектор.
Зошто приватниот капитал е претпазлив, а државите во паника?
Развојот на нов рудник за критични минерали (литиум, никел, бакар или кобалт) е исклучително скап и бавен процес кој досега траеше помеѓу 10 и 15 години. Во меѓувреме, цените на берзите се крајно нестабилни. Кога цените на литиумот или никелот драстично паѓаат поради моментален вишок на пазарот, приватните инвеститори често се повлекуваат или ги замрзнуваат проектите за да избегнат загуби.
Но, државите немаат време за чекање. Доколку приватниот сектор престане да инвестира во рудници сега, за десет години автомобилската индустрија во Европа и САД ќе доживее колапс поради недостиг на батерии, а развојот на ВИ дата-центри ќе прекине поради дефицит на бакар. Токму затоа, владите решија да го пополнат финансискиот вакуум со државни пари.
Како изгледа овој модел во пракса?
Моќните западни земји креираат специјални државни фондови за директно купување на удели во рударски капацитети:
- САД и Јапонија финансираат рудници на Андите и во Африка
Преку државни агенции, САД директно купуваат малцински сопственички удели во рудници кои се во развој во Јужна Америка и Африка. Условот е јасен: за возврат на државните пари, рудникот се обврзува со децениски договори дека суровината ќе ја продава исклучиво на американски топилници и фабрики.
- Германија и Франција со државен фонд за метали
Овие две европски сили лансираа масивни фондови поддржани од буџетот за директно купување на сосопственички удели во рудници за литиум, никел и кобалт. Владите гарантираат и т.н. „загарантирана цена“ – доколку берзанската цена на металот падне под одредено ниво, државата ќе ја покрие разликата за рудникот да остане ликвиден и да не го прекине ископот.
- Кинескиот модел како поттик
Овој западен тренд е всушност одговор на кинеската стратегија. Кина повеќе од две децении, преку своите државни рударски конгломерати, поседува над 70% од глобалните капацитети за преработка на литиум и кобалт, што го принуди Западот да го напушти чистиот капитализам и да воведе државен интервенционизам.
Дали Македонија треба да воведе државен удел во мега-проектите?
Овој глобален тренд отвара сериозна дебата и кај домашните економски стратези: Дали државата треба да остане само набљудувач кој собира 2% до 3% концесиски надоместок од рудниците, или пак треба да го примени новиот модел?
Доколку државата, по примерот на по развиените земји, влезе со одреден државен сосопственички удел (на пример 15% до 20%) во потенцијалните мега-проекти како што е наоѓалиштето на бакар и злато „Плавица“ во Кратовско или „Иловица“ во Струмичко, тоа би донело два клучни бенефити:
- Директен профит во буџетот: Покрај даноците, државата би земала и директен дел од дивидендата од продажбата на бакарот во ерата на ВИ бумот.
- Поголема контрола и доверба: Јавноста и еколошките здруженија би имале многу поголема доверба доколку државата има свои претставници во управните одбори на рудниците, гарантирајќи дека меѓународните ESG еколошки стандарди се спроведуваат одвнатре, а не само преку инспекции.
Иднината припаѓа на јавно-приватните сојузи
Времето на чист приватен рударски капитал завршува. Трката за критични суровини покажа дека пазарот сам по себе не може да обезбеди стабилност. Владите кои навреме ќе сфатат дека рудниците се прашање на национална безбедност и економски суверенитет, ќе бидат победници во новата технолошка ера.
За Македонија, прилагодувањето кон овој тренд може да биде клучот за отклучување на нејзиниот подземен економски потенцијал на одговорен и профитабилен начин.
