Долги години, класичните јаловишта, оние огромни вештачки езера полни со течна кал и вода под притисок беа најголемата главоболка за рударските инженери и најголемиот страв за еколозите. Секое уривање на брана во светот значеше еколошка катастрофа.
Но, модерната технологија наречена „суво одлагање“ на јаловина го промени тоа. Со исцедување на водата под висок притисок, отпадот се претвора во безбеден сув песок.
Каде навистина функционира ова во пракса? Еве три фасцинантни примери од светот кои докажуваат дека рударството може да биде 100% безбедно за околината.
Рудникот „Ла Коипа“ (Чиле) Безбедност во зона со најсилни земјотреси во светот
Чиле е еден од најголемите производители на бакар и злато, но и земја со исклучително силна сеизмичка активност. Традиционална водена брана таму е постојан ризик.
Во рудникот за злато и сребро Ла Коипа (La Coipa), со кој управува гигантот Kinross Gold, овој проблем е решен во корен. Тие користат моќни вакуумски филтри кои ја намалуваат влажноста на отпадот под 20%. Она што останува е сув материјал кој со камиони се реди и се набива со валјаци во пустината Атакама.
Овој рудник докажа дека дури и при силни земјотреси, сувото јаловиште останува стабилно и цврсто како карпа. Нема вода, па нема ниту хидростатски притисок кој би ја пробил браната.
Пресвртот во Бразил, Лекција научена по тешки катастрофи
Бразил во минатото претрпе огромни штети поради попуштање на стари водени брани (како катастрофата во Брумадињо во 2019 година). По ова, државата донесе строги закони и ги принуди компаниите да ги затворат сите ризични водени езера.
Најголемите рудници за железна руда во Бразил направија еколошки пресврт. Во соработка со технолошките лидери како Метсо, тие инсталираа огромни индустриски преси-филтри. Стариот течен отпад денес се филтрира, се суши и безбедно се депонира во суви кариери.
Бразил е доказ за моќта на регулативата. Кога државата ќе постави строги еколошки стандарди, индустријата многу брзо наоѓа начин да ги имплементира најбезбедните технологии.
Рудникот „Карогиналт“ (Северна Ирска) Зелени ридови наместо грди јаловишта
Кога компанијата Dalradian започна да го развива модерниот рудник за злато во Северна Ирска, локалната заедница бараше гаранции за заштита на прекрасната ирска природа. Одговорот на компанијата беше комплетно суво одлагање.
Нивниот проект е дизајниран така што сувиот песок се реди во уредени слоеви кои формираат природен рид. Најфасцинантниот дел е што рекултивацијата (пошумувањето) се одвива паралелно со работата на рудникот. Штом ќе се заврши еден дел од сувиот куп, тој веднаш се покрива со плодна земја и се засадува со трева.
Ова е совршен модел за Европа и за Македонија. Тој покажува дека рудникот не мора да остави грда лузна во природата. По завршувањето на неговиот работен век, зад себе остава зелен пејзаж кој целосно се вклопува со околината.
Лекција за Македонија: Време е за нови стандарди
Овие светски примери јасно покажуваат дека стравот од рударски катастрофи припаѓа на минатиот век. Без разлика дали станува збор за заштита од земјотреси во Чиле, спас на природата во Ирска или затворање на старите езера во Бразил „сувото одлагање“ е единствениот пат напред.
За Македонија, воведувањето на оваа технологија како законски минимум за секој иден рударски проект е клучот со кој ќе се помират економскиот развој и чистата животна средина.
