Додека очите на глобалната јавност во изминатиот период беа вперени во трговските војни за ретки метали како литиум и антимон, во заднината на тешката индустрија се подготвува нов пазарен потрес. Специјализираните меѓународни анализи сè погласно прогнозираат сериозен структурен недостиг на висококвалитетна железна руда во следните неколку години.
Причината не е физичко исчезнување на железото на планетата, туку револуцијата во металургијата. Европските и азиските челичарници масовно преминуваат кон нови технологии и водородни електрични печки за производство на т.н. „зелен челик“ со цел намалување на CO₂ емисиите. Овие модерни печки бараат исклучително чиста руда со висока концентрација на железо (над 62-65%), суровина која во моментов станува дефицитарна на глобалниот пазар.
Во ваков амбиент, логично се наметнува прашањето: може ли Македонија да го искористи овој бран и да ги рестартира своите два заборавени столба за железна руда, кичевско Тајмиште и радовишки Дамјан?
Тајмиште: Заспаниот џин со резерви за 150 години
Лоциран на источните падини на планината Бистра, во близина на Кичево, рудникот Тајмиште е карактеристичен претставник на вулканогено-седиментни наоѓалишта на железо. Овој социјалистички индустриски гигант престана со активна експлоатација во 1989 година. Оттогаш, неговата судбина е заглавена во административни лавиринти.
Историјата на обидите за негово заживување е полна со подеми и падови.
Во 2014 година, државата потпиша договор за концесија со истоименото Акционерско друштво Тајмиште .
Сепак, во 2020 година, Владата еднострано го раскина овој договор бидејќи концесионерот не го плати надоместокот и концесиските давачки.
Од тогаш, овој локалитет е слободен на хартија. Проценките на геолозите се фасцинантни. Се проценува дека Тајмиште крие рудни слоеви со моќност од неколку сантиметри до над 20 метри. Се проценува дека вкупните резерви на квалитетна руда се толку големи што рудникот би можел непречено да работи во следните 150 години.
Дамјан: Радовишката стратешка алтернатива
Додека Радовишкиот регион денес живее главно од експлоатација на бакар и злато преку рударскиот комплекс Боров Дол, на само неколку километри подалеку спие рудникот Дамјан. Затворен во 1987 година, овој рудник во минатото беше главен снабдувач со суровина за скопските железарски капацитети.
Наоѓалиштето Дамјан е со помал капацитет од кичевскиот гигант, но неговата предност е веќе постоечката, релативно поблиска патна и индустриска инфраструктура на Истокот. Во констелација на недостиг на суровини, Дамјан претставува одлична таргетирана инвестиција со помал почетен ризик во споредба со Тајмиште. Неговата руда има поволен минерален состав кој со современа флотација може брзо да се доведе до стандардите што ги бараат европските топилници.
Дали рестартот би бил исплатлив?
Анализата на исплатливоста за рестартирање на овие капацитети во 2026 година открива дека равенката не е едноставна и содржи два главни предизвици: структурата на рудата и почетниот капитал.
Рудата во Тајмиште примарно се состои од железо-силикати (шамозит) и сидерит . Тоа значи дека таа има специфичен и комплексен хемиски состав во кој процентот на чисто железо во сурова форма е релативно низок (околу 30-35%). За да биде економски исплатлива на светскиот пазар, оваа руда мора да помине низ процес на длабоко збогатување со цел да се произведе железна ситна руда или концентрат со јачина од над 62% .
Свесна за овој проблем, државата при претходните тендери поставуваше јасен услов: идниот инвеститор нема право само да ја копа суровата руда и да ја извезува, туку е обврзан веднаш до рудникот да изгради модерна фабрика за преработка и производство на железен концентрат.
Изградбата на ваков преработувачки капацитет и повторното отворање на подземните копови и површинските слоеви во Тајмиште бара огромна почетна инвестиција која надминува 100 милиони евра.
Доколку цените на железото на глобалните берзи останат стабилни поради притисокот од дефицитот за „зелен челик“, инвестицијата во фабрика во Кичевско би можела да стане профитабилна. Извозот на збогатен железен концентрат наместо сирова руда, директно до европските купувачи (кои географски ни се блиску и со тоа се кратат огромните трошоци за поморски транспорт од Бразил или Австралија), создава сериозна пазарна предност.
Социјален и еколошки аспект: Нови работни места наспроти заштита на Бистра
Економските анализи од минатото покажуваа дека целосното заживување на Тајмиште со придружната фабрика би значело директно отворање на околу 2.000 нови работни места. За Кичевскиот регион, кој се соочува со постепено затворање на РЕК Осломеј поради енергетската транзиција, ваков индустриски рестарт би значел економски спас за локалното население.
Но притоа, со оглед дека Тајмиште е лоциран во предел со извонредна природна убавина на падините на Бистра, модерното рударство ќе мора да примени строги методи за подземен ископ со цел да не се наруши биодиверзитетот на планината и да се спречи евентуално загадување на локалните водни извори.
