Европската Унија се наоѓа пред историски апсурд: нема зелена транзиција без интензивно рударство, а токму рударството е индустријата од која Европа со децении се обидуваше да побегне. За да изгради ветропаркови, соларни панели и електрични возила , на Европа ѝ се потребни енормни количини на критични минерални суровини.
Меѓутоа, поради строгите еколошки регулативи, долгите бирократски процедури и силниот отпор на јавноста („не во мојот двор“), Стариот континент речиси целосно ја аутсорсираше оваа фаза на екстракција во Азија, Африка и Јужна Америка. Денес, во ера на геополитички тензии, оваа зависност се претвори во безбедносен ризик, принудувајќи го Брисел радикално да ја смени својата индустриска политика.
Глобалниот и европскиот парадокс во бројки
Зелената технологија е енормно „погладна“ за метали од конвенционалната технологија базирана на фосилни горива. Податоците од меѓународните енергетски институции го потврдуваат следново:
Батериски метали: За едно просечно електрично возило потребни се околу 6 пати повеќе минерали (литиум, никел, кобалт, манган, бакар) отколку за автомобил со внатрешно согорување.
Ветерна енергија: На една централа на ветар ѝ се потребни 9 пати повеќе минерални ресурси во споредба со гасна централа со ист капацитет.
Експлозија на побарувачката: Според проекциите на ЕУ, до 2050 година европската побарувачка за литиум ќе се зголеми за 60 пати, а за кобалт и графит за 15 пати.
Монополот на Кина: ЕУ во моментов увезува помеѓу 97% и 100% од ретките земјени елементи и над 70% од обработениот литиум и кобалт директно од Кина, која доминира со глобалниот синџир на преработка.
Европскиот Акт за критични суровини
Но, геополитичките тензии, нарушувањата на глобалната трговија и растечката конкуренција за пристап до суровини ја променија сликата. Денес критичните минерални суровини не се само економско прашање. Тие се прашање на енергетска, индустриска и стратешка безбедност.
Европската унија затоа сака да ја зголеми сопствената способност за истражување, ископување, преработка и рециклирање на стратешките суровини. Тоа е голема промена во однос на периодот кога рударството често се гледаше како индустрија на минатото.
Свесна за ризикот, ЕУ го донесе Актот за критични суровини, кој поставува амбициозни цели до 2030 година:
- 10% од стратешките суровини да се ископуваат во ЕУ.
- 40% од суровините да се преработуваат внатре во Унијата.
- 25% да се обезбедуваат преку рециклирање.
- Ниту една трета земја да не обезбедува повеќе од 65% од годишните потреби на ЕУ за кој било стратешки материјал.
Европската комисија веќе разгледува 160 апликации за нови рударски проекти низ континентот, нудејќи скратени административни процедури и финансиска поддршка, но под услов да се почитуваат највисоките стандарди за животна средина .
Каде е Македонија во оваа равенка?
Ова прашање е особено важно за Македонија. Земјата има долга рударска традиција и значајно искуство во производството на метали, особено бакар, цинк и олово. Во време кога Европа се обидува да изгради посигурни синџири на снабдување со суровини, домашниот рударски сектор може да добие ново стратешко значење.
Земјата располага со неколку клучни и стратешки суровини кои се наоѓаат на официјалната листа на ЕУ, што ја прави потенцијално важна алка во европскиот синџир на вредност.
Тоа е пред сé бакарот, најважниот стратешки метал во земјата. Моментално активно се експлоатира само во рудникот „Бучим-Боров дол“. Најголемото докажано, но неактивирано наоѓалиште со огромни количини бакар е порфирскиот систем „Иловица-Штука“.
Исклучително критичен минерал за одбранбената, соларната и електронската индустрија е и антимонот. Во тек се планови и истражувања за рестартирање на рудникот „Костов Дол“ кај Крива Паланка преку стратешки партнерства.
Вистинско прашање е „Како“, а не „Дали“
Вистинското прашање за Европската Унија, но и за Македонија, не е дали треба да се рудари, туку како да се рудари. Ако целта е декарбонизација на општеството, суровините мора да дојдат од некаде.
Европскиот модел на „одговорно рударство“ покажува дека решенијата лежат во компромис:
-Употреба на современи технологии без цијанид и тешки хемикалии.
-Формирање на строго контролирани државни и наменски фондови за задолжително пошумување и рекултивација (како европските примери со фондови од десетици милиони евра).
-Градење на т.н. социјална лиценца – вклучување на локалната заедница во профитот и одлучувањето со цел да се надмине еколошкиот дефицит на недоверба.
Без ваков баланс, зелената транзиција ќе остане само скап и недостижен европски сон, а Македонија ќе ја пропушти шансата да се позиционира на новата економска мапа на Европа.
Во тој контекст Македонија ќе треба да покаже дека може да развива рударство што е конкурентно, технолошки современо и усогласено со високите европски стандарди. Тоа подразбира инвестиции во истражување, модернизација на постојните рудници, подобрување на безбедноста, дигитализација, енергетска ефикасност и одговорно управување со рударскиот отпад.
