Традиционалната слика за рударството – масивни машини, минирање, бучава и користење на агресивни хемикалии како цијанидот – полека отстапува место пред една фасцинантна гранка: биохидрометалургијата или биолужење. Оваа технологија користи специјални микроорганизми кои се хранат со сулфур и железо, при што ги разградуваат карпите и ги ослободуваат заробените метали како бакар, злато, цинк и никел.
Иако ова звучи како футуристичко сценарио, во Македонија веќе со години постојат сериозни научни обиди, истражувања и иницијативи за примена на овие „невидливи рудари“. Македонските научници веќе докажаа дека во нашите почви и рудници живеат природни бактерии способни да ги „џвакаат“ карпите, да извлекуваат метали и да го неутрализираат историското загадување.
Македонски научни истражувања
Потенцијалот на домашните бактерии не е теорија од странски списанија, туку резултат на децениска работа на врвни македонски научници. Главните истражувачки столбови на оваа тема во земјава се нашите врвни научни институции.
Професорите и лаборантите од Факултетот за природни и технички науки (ФПТН) при Универзитетот „Гоце Делчев“ - Штип, како водечки центар за рударско инженерство и геологија, имаат направено клучни испитувања за применливоста на биолужењето врз сулфидните руди од Источна Македонија.
Исовремено, македонските биолози од Институтот за биологија при Природно-матматичкиот факултет (ПМФ) во Скопје, преку Катедрата за микробиологија, успешно работеа на изолација, чистење и лабораториско одгледување на автохтони (домашни) соеви од бактеријата Ацидитиобацилус ферооксиданс (Acidithiobacillus ferrooxidans). Тие беа земени директно од рудникот за олово и цинк Саса и мистичниот рудник Алшар, докажувајќи дека овие микроорганизми се совршено приспособени на домашната геолошка подлога.
Експертите од Технолошко-металуршкиот факултет (ТМФ) работат на клучниот „хидрометалуршки“ дел од процесот – како откако бактеријата ќе го заврши својот дел, најефикасно и еколошки да се издвојат чистиот бакар или злато од течниот раствор.
Лојане како најголема шанса за еколошки спас
Покрај примарното производство, најголемата и најитна потреба за примена на биолужењето во Македонија лежи во решавањето на т.н. историски еколошки жешки точки. На врвот на оваа листа е поранешниот рудник за хром, арсен и антимон „Лојане“ кај Куманово.
Таму со децении на отворено стојат илјадници тони јаловина и концентрат кои содржат екстремно високи количини на отровен арсен, претставувајќи постојан ризик за локалното население. Студиите изработени од домашните институти покажаа дека со помош на бактерии, јаловиштето во Лојане може целосно да се преработи. Бактериите би го извлекле преостанатиот вреден антимон кој има висока пазарна цена (со што би се финансирал проектот), а отровниот арсен би го претвориле во безбедна, нерастворлива минерална форма (како скородит) која повеќе не може да се шири во природата.
Како се штитат подземните води?
Најчестото прашање и страв во јавноста е: Ако внесеме милијарди бактерии кои создаваат киселина за да ги растворат карпите, нема ли таа опасна течност да протече и да ги затруе нашите подземни води и реки?
Инженерскиот одговор е дека модерното биолужење е процес во целосно затворен круг, каде што безбедноста на подземните води се гарантира преку три клучни бариери:
• Повеќеслојни геомембрански подлоги
Кога биолужењето се врши на отворени купови, теренот претходно математички се нивелира и се обложува со дебели слоеви на пластични фолии со висока густина (HDPE геомембрани), глинени бариери и заштитни текстури. Ова создава 100% непропустлив базен кој физички оневозможува ниту една капка киселина да стигне до почвата под купот.
• Индустриски биореактори
За уште поголема сигурност кај побогатите руди, процесот целосно се сели во фабрика – во масивни затворени резервоари од нерѓосувачки челик (биореактори). Овде бактериите се изолирани од надворешниот свет, а параметрите како температура и кислород компјутерски се контролираат.
• Водата не се испушта во природата
Откако бактерискиот раствор ќе го раствори металот, тој оди на филтрација каде што се извлекува бакарот или златото. Преостанатата течност хемиски се неутрализира со вар (при што киселината се претвора во безопасен гипс), а прочистената вода повторно се враќа на почетокот на процесот.
Иднината на македонските ресурси може да биде зелена
Со оглед на тоа што Европската Унија наметнува сè построги правила за еколошка одржливост (ESG стандарди), притисокот врз рударските компании во Македонија рапидно расте. Новите регулативи бараат максимално намалување на отпадот и нула влијание врз локалните водни ресурси.
Во една таква констелација, македонската рударска индустрија ќе мора да се модернизира. Истражувањата на ФПТН, ПМФ и ТМФ се завршени, домашни стручни кадри постојат, а невидливите бактериски работници веќе чекаат во нашите почви. Со денешните геополитички случувања и вртоглавниот раст на цените на критичните минерали во светот, веројатно е време науката од македонските лаборатории конечно да се пресели на терен и да докаже дека рударството во Македонија може да биде и профитабилно и еколошки безбедно.
