Европа сака повеќе електрични автомобили, повеќе обновливи извори, поголеми батериски системи и модерни електрични мрежи. Но, зад секоја од овие технологии стојат метали без кои енергетската транзиција не може да се реализира. Еден од најважните е бакарот, а токму Финска со проектот Сакати (Sakatti) покажува зошто Европа повторно се свртува кон сопствените рудни богатства.
Во финската Лапонија се развива еден од значајните нови европски рударски проекти – подземниот рудник Сакати, зад кој стои Англо Американ преку својата финска подружница. Наоѓалиштето е полиметално, со бакар како главен метал, но содржи и никел, кобалт, платина, паладиум, злато и сребро. Според проценката од март 2025 година, минералните ресурси се проценуваат на околу 157 милиони тони, со речиси 1,2 милиони тони бакар, а ресурсите се проценети како доволни за околу 20 години експлоатација.
Сакати доби статус на стратешки проект
Значењето на проектот за европската политика за минерални суровини е потврдено во март 2025 година, кога Европската комисија го прогласи Сакати за Стратешки проект според Актот за критични минерали.
Овој статус не значи дека проектот е ослободен од еколошките или другите законски процедури. Напротив, европската регулатива јасно предвидува дека стратешкиот статус не ги укинува националните и европските правила што проектот мора да ги исполни. Целта е да се обезбедат поефикасни и попредвидливи постапки за проектите што се важни за безбедноста на снабдувањето со стратешки суровини.
Сакати е дел од пошироката европска стратегија со која ЕУ сака да го зголеми домашното производство на критични минерали и да ја намали зависноста од увоз од трети земји.
Рудник во близина на заштитена природа
Тука се појавува најважниот дел од приказната. Наоѓалиштето се наоѓа во близина на Вијанкијапа (Viiankiaapa), мочуришно подрачје кое е дел од мрежата Natura 2000 и е под посебна заштита.
Токму затоа Сакати претставува пример за едно од најголемите прашања со кои ќе се соочува европското рударство во следните децении - како да се обезбедат минералите потребни за зелената транзиција, без да се уништи природата која истата таа транзиција треба да ја заштити?
Еколошката проценка е завршена, а ажурираната Natura-проценка беше завршена во 2025 година. Според неа, и покрај предвидените мерки за ублажување, проектот може да влијае врз одредени типови живеалишта и живеалишта на заштитени растителни видови на северозападниот раб на Вијанкијапа.
Поради тоа проектот ќе има потреба од посебна Natura дерогација, односно дозвола поврзана со заштитеното подрачје. Според финските процедури, ваква дозвола може да биде дадена само ако постои императивна причина од јавен интерес и нема алтернативен начин за реализација на проектот.
Ново рударство под земја
Еден од одговорите на еколошките предизвици е изборот на подземна експлоатација.
Сакати се планира како подземен рудник со високо ниво на автоматизација и далечинско управување, со цел да се ограничи влијанието врз површината. Според плановите, нема да има надземни структури во заштитеното Natura 2000 подрачје.
Проектот истовремено треба да биде поврзан со електроенергетската мрежа преку нова линија од околу 25 километри и напонско ниво од 110 kV. Во текот на 2026 година се вршат теренски истражувања за трасата, а изградбата на далноводот би можела да започне најрано кон крајот на 2027 година, зависно од потребните дозволи.
Овој детал е особено интересен: за да се произведат металите што ќе бидат потребни за идните електрични мрежи, и самиот рудник треба да стане дел од нова електроенергетска инфраструктура.
Проектот влегува во клучна фаза
Во април 2026 година беше објавено дека проектот се наоѓа во фаза Б на предфизибилити студијата, во која детално се разработуваат техничките и економските аспекти на идниот рудник. Компанијата планира предфизибилити студијата да биде завршена до крајот на 2026 година.
Паралелно продолжуваат и регулаторните процедури. Барањето за рударска дозвола е поднесено во 2024 година, додека апликацијата за еколошка дозвола е планирана по завршувањето на постапката поврзана со Natura дерогацијата.
Целта е рудникот да започне со работа во почетокот на 2030-тите. Според проценките на Англо Американ, производството би можело да достигне околу 100.000 тони бакарен еквивалент годишно.
Финска како пример за европскиот рударски модел
Сакати е интересен затоа што ги обединува речиси сите дилеми на новото европско рударство.
Од една страна се наоѓаат бакарот, никелот и кобалтот, метали неопходни за електрификацијата и индустриската трансформација. Од друга страна се наоѓаат заштитените подрачја, водите, биодиверзитетот, локалната заедница и традиционалните економски активности.
Финска веќе има развиена рударска индустрија и цел синџир поврзан со минералните суровини – од истражување и експлоатација до преработка и рециклирање. Затоа земјата се обидува да се позиционира како еден од европските центри за критични суровини. Финската влада во 2025 година соопшти дека дури 16 проекти во земјата аплицирале за статус на стратешки проект според европскиот закон за критични суровини.
Одговорот на прашањето – може ли Европа повторно да рудари?
Сакати покажува дека Европа веќе не може да го гледа рударството како индустрија од минатото.
Но, европскиот модел се обидува да постави поинакви правила: стратешкото значење на минералот не е доволно само по себе. Проектот мора да покаже дека може да се реализира со контролиран еколошки отпечаток, со почитување на локалните заедници и со исполнување на строгите регулаторни услови. Токму тоа го бара и европскиот Акт за критични минерали.
Затоа приказната за Сакати не е само приказна за еден фински рудник. Таа е приказна за новата европска дилема: колку рударство ѝ е потребно на зелената транзиција – и како тоа рударство да биде прифатливо за природата и за луѓето?
Одговорот на ова прашање ќе биде важен и за земјите како Македонија, кои располагаат со бакар, цинк, олово и други минерални суровини. Европското искуство покажува дека иднината нема да биде во едноставното „повеќе рудници“, туку во помодерни, технолошки понапредни и еколошки контролирани рударски проекти кои можат да се вклопат во новиот европски синџир на критични суровини.
