Зависноста на Европската Унија од Кина во процесот на рафинирање литиум претставува една од најголемите ранливости за нејзината зелена транзиција, со оглед на тоа што блокот во моментов увезува речиси 100% од преработениот литиум за батерии. Иако ЕУ успешно ги зголемува капацитетите за производство на батериски ќелии, критичното тесно грло останува во т.н. midstream сектор, односно хемиската конверзија на суровиот литиум во литиум хидроксид и литиум карбонат со батериски квалитет. Со стапувањето на сила на Европскиот акт за критични суровини (CRMA), Брисел постави амбициозна цел: најмалку 40% од годишната потрошувачка на литиум да се рафинира внатре во границите на ЕУ до 2030 година.
Планирани проекти
Според анализите на индустриските списанија и еколошките организации како, тековната листа на најавени проекти вклучува над 20 планирани рафинерии во ЕУ и Велика Британија. Доколку сите овие капацитети се реализираат навреме, нивниот комбиниран теоретски капацитет би достигнал околу 108.000 тони литиум (LCE) до 2030 година, што на хартија би покрило над 80% од потребите на европскиот пазар.
Сепак, реалноста на терен покажува голема разлика помеѓу „најавен капацитет“ и „оперативно производство“.
Во Германија, проектот AMG Bitterfeld & Vulcan Energy, со очекуван капацитет до 100.000 тони литиум хидроксид, е делумно оперативен. AМГ го пушти во употреба првиот модул во Битенфелд (20.000 тони/годишно), а Вулакан се фокусира на екстракција од геотермални води во Рајнската област.
Првиот целосно интегриран рудник и рафинерија Keliber/Sibanye-Stillwater во Кокола во Финска е во напредна фаза. Со капацитет од околу 15.000 тони се очекува да почне со комерцијално производство по 2026 година.
На Иберискиот Полуостров компанијата Lifthium развива две рафинерии во Португалија и Шпанија, со капацитет доволен за производство на околу 1 милион ЕВ батерии. Планирано е стартување до 2027 година, потпирајќи се на суровини од Јужна Америка.
Отворањето на рудникот Јадар, Србија на Рио Тинто, со потенцијал за задоволување на 15% од потребите на ЕУ, е неизвесно. Иако ЕУ го смета за стратешки проект, Рио Тинто го стави проектот во статус на одржување поради силни локални еколошки протести и политичка нестабилност.
Главните пречки за европската автономија
Иако финансирањето преку Фондот за иновации на ЕУ се зголемува и се воведуваат забрзани процедури за дозволи (ограничени на 15 месеци за преработка), рафинериите се соочуваат со три критични предизвици
Недостиг на домашни суровини
Иако рафинериите може да се изградат, тие немаат доволно домашен рударски капацитет за снабдување. ЕУ сè уште зависи од увоз на суров литиум (концентрат од сподумен или технички карбонат) од Австралија и Јужна Америка, што значи дека геополитичкиот ризик само се поместува, но не се елиминира целосно.
Конкуренција од САД и Кина
Американскиот Акт за намалување на инфлацијата (IRA) нуди огромни субвенции кои привлекуваат голем дел од приватниот капитал кон Северна Америка. Од друга страна, Кина одржува непобедлива предност во трошоците на производство и веќе контролира над 70-80% од глобалниот пазар на батериски материјали.
Еколошки отпор и јавно незадоволство
Проектите во Португалија (Barroso) и Србија (Jadar) постојано се одложуваат или блокираат поради стравувањата на локалното население од огромната потрошувачка на вода и ризикот од загадување.
Улогата на рециклирањето
Актот CRMA предвидува цел од 25% рециклиран литиум во вкупната потрошувачка до 2030 година. Сепак, научните студии објавени во Nature Materials Sustainability укажуваат дека поради долгиот животен век на батериите во возилата, количината на отпадни батерии достапни за рециклирање ќе биде минимална пред 2035 година. Краткорочно, рециклирањето ќе се потпира главно на отпадот од самите гигафабрики во текот на производството, а не на искористени ЕВ батерии.
Зависноста ќе се намали, но нема да исчезне
ЕУ е на добар пат значително да го намали својот стопроцентен увоз на преработен литиум од Кина. Првите успеси како рафинеријата на АМГ во Германија докажуваат дека технологијата е тука. Сепак, поради логистичките одложувања, недостигот на суровини и строгите еколошки стандарди, реално е да се очекува дека целта од 40% домашно рафинирање до 2030 година ќе биде достигната само делумно, оставајќи ја европската автомобилска индустрија ранлива на глобалните ценовни шокови во следните неколку години.
