Историското минато и иднината на македонското рударство се вкрстуваат на локалитетот Крстов Дол кај селото Луке. Овој рударски комплекс, кој со децении стои конзервиран и претставува тивок еколошки предизвик за регионот, сега е на прагот на целосна трансформација. Најавеното рестартирање на рудникот носи нова надеж, не само за економски развој, туку и за конечно решавање на деценискиот проблем со трите стари јаловишта.
За да се разбере сериозноста на еколошкиот предизвик, но и потенцијалот на новото решение, мора да се погледне наназад во историјата на овој рударски комплекс.
Како се копаше антимон во социјалистичкиот период?
Активната експлоатација на антимон во рудникот „Крстов Дол“ се одвиваше во периодот од 1962 до 1981 година, организирана според тогашните социјалистички индустриски стандарди. Процесот се базираше на класичен јамски (подземен) систем на ископ. Околу 120 рудари од околните кривопаланечки села секојдневно влегуваа во подземните галерии за да стигнат до кварц-карбонатните жили богати со минералот стибнит. Карпата се кршеше со експлозив, а суровата руда со вагонетки се изнесуваше на површината.
Веднаш до рудникот функционираше и фабрика за флотација. Со оглед на тоа што суровата руда содржеше околу 2,2% чист антимон, таа прво се мелеше во ситен прашок, а потоа се третираше во флотациски басени со специфични хемиски реагенси. Честичките на антимонот испливуваа на површината во вид на пена, која подоцна се печеше на високи температури во локалните погони за металуршка преработка за да се добие чист концентрат.
Во овој дваесетгодишен период беа ископани и обработени околу 50.000 тони сурова руда, по што во 1981 година рудникот ненадејно беше затворен поради економски причини, тогашниот наплив на евтин кинески антимон кој ги урна цените на светските берзи.
Три јаловишта со висок ризик
Најголемиот товар од ова минато работење се трите јаловишта лоцирани во непосредна близина на рудникот. Во времето кога се менаџираше комплексот, еколошките стандарди беа на исклучително ниско ниво. Минералниот отпад во вид на кал, кој остануваше по флотацијата, беше депониран на отворено, без никаква заштитна изолација на подлогата.
Овие три јаловишта и денес содржат опасни остатоци од тешки метали, вклучувајќи арсен, антимон и талиум. При секои обилни врнежи од дожд, водата ги спира овие површински слоеви, создавајќи постојан ризик од загадување на локалните водотеци и речни сливови. Со оглед на тоа што државата во изминатите децении немаше капацитет ниту буџет за самостојна санација на овој терен, јаловиштата останаа како „еколошка бомба“ во пазувите на Осоговските Планини.
Поддршка од САД за изработка на еколошка студија
Парадоксално, токму повторното отворање на рудникот во денешно време нуди реален излез од оваа ситуација преку концептот познат како „санација преку експлоатација“.
Имено, новиот проект, поддржан со 5 милиони долари од американската владина развојна агенција DFC, го обврзува инвеститорот преку задолжителна еколошка студија да понуди комплетно решение за т.н. историски отпад како главен предуслов за одобрување на понатамошното финансирање и почеток на редовното производство.
Средствата кои се одобрени од DFC не се наменети директно за копање или изградба, туку се средства за развој на проект. Тие се доделени токму за да се изработи комплетна Студија за оцена на влијанието врз животната средина и социјалните аспекти (ESIA), како и детални технички студии за изводливост.
Политиката на DFC (која строго ги следи еколошките перформанси на Светска банка) наложува дека редовното производство и ископување не може да започне, ниту пак ќе се одобрат следните големи милионски фондови за изградба, сè додека компанијата преку оваа ESIA студија не докаже и не презентира јасен, одобрен план и за санација и безбедно менаџирање со сиот постоечки отпад и историски јаловишта на локацијата.
