Енергетската транзиција не е само прашање на производство на чиста енергија. Таа сè повеќе станува и прашање на тоа кој ги има суровините потребни за производство на батерии, електрични возила, соларни панели, ветерни турбини и друга нискојаглеродна технологија. Бакарот, литиумот, никелот, кобалтот и низа други критични минерални суровини денес имаат стратешко значење за економиите што сакаат да ја намалат зависноста од фосилните горива.
Токму затоа, глобалната трка за обезбедување критични минерали го трансформира рударскиот сектор од традиционална тешка индустрија во носечки столб на енергетската декарбонизација. Европскиот Акт за критични суровини наметнува итна обврска за ЕУ до 2030 година најмалку 10% од своите критични суровини да ги обезбедува од домашни или блиски извори, а 40% да ги преработува на европско тло.
Оваа геополитичка прераспределба на синџирите на снабдување ја става Македонија пред историска шанса за валоризација на сопствениот геолошки потенцијал преку развојот на своите традиционални рударски капацитети и преку понатамошно истражување на потенцијалните наоѓалишта.
Бакарот – суровина на електрификацијата
Меѓу минералите со најголемо значење за енергетската транзиција е бакарот. Без него е тешко да се замисли современата електроенергетска инфраструктура – од електрични мрежи и трансформатори до електромотори, полначи, соларни централи и ветерни турбини.
Македонија има долгогодишно искуство во експлоатацијата и преработката на бакар. Рудникот Боров Дол (наследник на Бучим) годишно ископува над 4,5 милиони тони бакарна руда, но постоечките капацитети се при крај на својот животен век. Единствениот сериозен проект со потенцијал за долгорочно снабдување на ЕУ пазарот е неактивираното наоѓалиште Иловица-Штука. Според ревидираните геолошки елаборати, овој проект со планирана инвестиција од околу 350 милиони евра има капацитет да испорачува над 10.000 тони бакарен концентрат годишно во период од две децении.
Литиумот и критичните суровини – потенцијал што бара истражување
Литиумот е една од најчесто споменуваните суровини во контекст на енергетската транзиција поради неговата улога во производството на литиум-јонски батерии. Со растот на електромобилноста и системите за складирање на електрична енергија, значењето на батериските технологии дополнително се зголемува.
Регионот на Источна и Централна Македонија, геолошки поврзан со познатите наоѓалишта во Србија и Грција, има индицирани зони на пегматити и хидротермални жили. Проектите сè уште се во почетна фаза на проспекција и бараат детални геохемиски истражувања.
Тоа е особено важно затоа што во современото рударство повеќе не е доволно само да се открие руда. За да стане дел од европскиот синџир на снабдување, проектот треба да исполнува високи стандарди во однос на заштитата на животната средина, управувањето со водите и отпадот, енергетската ефикасност, безбедноста при работа и односот кон локалните заедници.
Цинкот и оловото – традиционални суровини со ново стратешко значење
Покрај бакарот, значаен дел од македонската рударска индустрија се и цинкот и оловото, суровини со долгогодишна традиција на експлоатација во земјата. Рудниците Саса и Злетово се дел од рударската историја и економија на Македонија, а производството на олово и цинк претставува важен сегмент од домашниот извозен потенцијал.
Иако цинкот и оловото не се меѓу најчесто споменуваните минерали кога се зборува за зелената транзиција, нивното значење во современата индустрија е неспорно. Цинкот се користи во процеси како галванизацијата, со која се заштитува челикот од корозија, што е важно за инфраструктурата, градежништвото и индустриските системи. Исто така, има примена во производство на легури, батерии и различни индустриски компоненти.
Оловото, пак, има особено значење во производството на батерии и системите за складирање енергија кои имаат широка примена во автомобилската индустрија, резервното напојување и енергетската инфраструктура. Дополнителна предност е можноста за рециклирање на оловото, што го прави важен материјал и во концептот на циркуларна економија.
Од рудник до европски синџир на вредност
Најголемата можност за Македонија не лежи само во извозот на ископана руда и необработени концентрати. Долгорочно, многу поголема економска вредност може да се создаде преку поголем степен на преработка и интеграција во синџирите на вредност.
Тоа би значело, на пример, изградба на погони за преработка на катоден бакар во рамките на ТИРЗ зоните за потребите на батериските системи, поврзување на домашните ливници со европските производители на генератори за ветерните турбини или локално галванизирање на челични конструкции за фотонапонски централи. На тој начин искористувањето на домашниот бакар, цинк или литиум би дало додадена вредност.
Ваквиот пристап би можел да придонесе за отворање нови инвестиции, подобро платени работни места, развој на домашни компании кои обезбедуваат услуги и опрема за рударството, како и зголемување на извозниот потенцијал.
Дополнителен поттик за секторот е и можноста за аплицирање за грантови и поволни кредити преку Планот за раст на Западен Балкан на Европската комисија, каде проектите за критични минерали и зелена транзиција имаат апсолутен приоритет.
Европските стандарди како услов, но и како можност
Сепак, потенцијалот на македонските минерални суровини сам по себе не е доволен за земјата да стане дел од европските синџири на снабдување. Европската зелена транзиција поставува високи барања за начинот на кој се произведуваат и набавуваат суровините. За тоа е потребна и современа регулаторна рамка која ќе обезбеди рударството да се развива според европските принципи на одржливост, транспарентност и заштита на животната средина.
Во таа насока, Македонија во изминатиот период започна со значајно унапредување на законската рамка во рударството. Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини во 2025 година ги стави на јавен увид новите нацрт-закони за геологија и рударство, кои треба да ја заменат постојната регулатива. Според Министерството, новите решенија се подготвени во согласност со европските регулативи и најдобрите европски практики, вклучително и со Регулативата (ЕУ) 2024/1252 за воспоставување рамка за обезбедување сигурно и одржливо снабдување со критични суровини.
Во предвидената нова рамка се става акцент на одржлива експлоатација и преработка на минералните суровини, поголема контрола и транспарентност, задолжителни мерки за рекултивација и заштита на локалните заедници. Министерството истакнува и потреба од построга примена на правилата во интерес на безбедноста, животната средина и населението во рударските региони.
Паралелно со законските измени, државата работи и на долгорочна стратешка рамка за геолошките истражувања и минералните ресурси. Ова е важен чекор бидејќи идниот развој на рударството треба да се темели не само на постојните рудници, туку и на подобро познавање на националниот минерален потенцијал.
Следниот и можеби поважен чекор е европските стандарди да не останат само во законите, туку да се применат и во самите рударски операции. Токму тука се наоѓа и една од најголемите можности за македонското рударство. Европските стандарди не треба да се гледаат само како дополнителна обврска за рудниците, туку и како услов за пристап до европскиот пазар на суровини.
