Еден од најраспространетите урбани митови во јавното мислење кај нас е дека Европската Унија е „чиста оаза“ каде што тешката рударска индустрија е забранета и минато, а Брисел ги користи исклучиво ресурсите на посиромашните земји. Но, анализата на официјалните економски показатели и глобалните рударски бази во втората половина на 2026 година комплетно ја урива оваа претстава.
Под притисок на драстичниот дефицит на критични суровини и строгиот Европски акт за критични суровини (CRMA), Европа не само што не го гаси рударството, туку масовно ја пали машината за нови копови. Податоците се недвосмислени: во ЕУ постои исклучително жива, масивна и технолошки софистицирана рударска база. Само во текот на изминатите три години, под директен налог за заштита на економскиот суверенитет, одобрени се или започнаа со итна реализација над 15 големи нови рударски проекти ширум Стариот Континент.
Колку навистина е активно рударството во ЕУ?
Ако ја погледнеме севкупната база на Евростат, секторот за вадење руди, минерали и градежни агрегати (песок, чакал и индустриски камен) во ЕУ брои околу 17.000 активни претпријатија и локалитети.
Но, кога ќе се изолираат само големите индустриски рудници (масивни површински и длабоки подземни копови за метали и енергенти), мапата на ЕУ покажува дека над 840 големи активни површински рудници оперираат без прекин.
Притоа, околу 200 активни масивни подземни рудници копаат длабоко под површината на европските држави.
Наспроти зелената агенда, во Унијата сè уште работат околу 120 активни рудници за јаглен (претежно лигнит), кои служат како енергетски бафер во кризни времиња.
Каде се копа најмногу?
Распределбата на големите индустриски копови во ЕУ е строго концентрирана, а неколку големи и помали европски држави држат цврст монопол врз примарното производство на метали.
- Полска
Апсолутен рударски тешкаш во рамките на ЕУ. Полска го поседува најголемиот активен површински коп во Европа (Белхатов), но нејзината вистинска моќ лежи во Долна Шлезија. Државниот гигант KGHM таму раководи со некои од најголемите подземни комплекси за бакар и сребро во светот, како што е рудникот Полковице-Сиерошовице.
- Шведска
Оваа скандинавска земја произведува неверојатни над 90% од вкупната железна руда во ЕУ. Подземниот рудник за железо Кируна е најнапредниот и најдлабокиот од таков тип на планетата. Шведска е и водечки европски производител на олово, цинк и бакар.
- Германија
Иако е лидер во зелената транзиција, Германија воопшто не се срами од сопствениот површински коп. Масивните активни рудници за лигнит како Гарцвајлер и Хамбах сè уште работат со полна пареа и претставуваат гигантски кратери видливи од вселената .
- Финска
Финска денес се смета за технолошко и суровинско срце на ЕУ кога се во прашање батериите. Таа го поседува рудникот Китила кој е најголем активен рудник за злато во Европа, но истовремено е доминантна во ископот на стратешки никел, кобалт и хром.
- Португалија и Грција
Португалија управува со рудникот Невес-Корво, кој е клучен европски извор за бакар и цинк. Грција, пак, држи стратешка позиција преку интензивен ископ на боксит (основа за алуминиум) и лигнит во северниот дел на земјата.
- Ирска
Позната по своите зелени пејзажи, Ирска е всушност еден од клучните европски играчи за цинк, благодарение на активниот подземен рудник Тара.
Кои рудници се отворија во последно време?
До пред неколку години, отворањето на нов рудник на зелена површина во Западна Европа беше незамисливо поради исклучително строгата бирократија, еколошките филтри и отпорот на локалното население. Но, кога синџирите на снабдување претрпеа колапс, Брисел сфати дека еколошките цели не можат да се исполнат без сопствен ископ.
Така започна бранот на отворање и рестартирање нови капацитети:
- Проектот Емили / Бовоа (Франција)
Франција по повеќе од половина век официјално ја скрши сопствената рударска апстиненција и одобри масивен нов подземен рудник за литиум во централниот дел на земјата, со цел директно снабдување на француските фабрики за батерии.
- Рудник Хемердон (Велика Британија)
Итно реактивиран со финансиска инјекција од 71 милион фунти државен капитал за ископ на волфрам, наменет за брзорастечката воена и одбранбена индустрија.
- Проектот Тројарова (Словачка)
Рудник од социјалистички тип кој по децении пауза повторно се буди со цел да покрие дури една третина од потребите на цела ЕУ за стратешки антимон.
- Експанзиите во Финска
Отворени се три нови подрачја во постоечките капацитети на Северот за забрзан ископ на никел сулфат.
Патоказ и за Македонија
Податоците дека во ЕУ активно работат над илјада големи индустриски рудници и дека се отвораат нови со помош на државни милиони, уриваат уште една балканска политичка илузија. Европа копа на своја територија, но го прави тоа под строг еколошки надзор, користејќи највисоки стандарди како суво одлагање на јаловината и затворени водени кругови.
Македонија, која во својот нов Нацрт-просторен план има зацртано проекции за неколку важни локалитети за злато, бакар и антимон, не треба да гледа на рударството како на ретрограден сектор од минатиот век. Напротив, притисокот на ЕУ за суровини нуди шанса за инвестиции по европски терк. Дополнително, доколку се примени најновиот западен модел на јавно-приватно партнерство каде државата е директен косопственик на рудникот, Македонија може истовремено да гарантира заштита на животната средина и да обезбеди сериозен прилив во буџетот од енормните светски берзански цени на металите.
