Рударските јаловишта и деградираните површини од површинските копови со децении претставуваат еден од најголемите предизвици за рекултивација во рударскиот сектор. Сепак, најновите иницијативи во Битолскиот басен покажуваат дека овие вештачки создадени релјефи не мора да останат само еколошки товар.
Неодамнешната средба меѓу раководството на АД ЕСМ и претставниците на еколошкото здружение „Еко-свест“ ја официјализираше соработката за имплементација на пионерски проект: формирање на првата граѓанска енергетска заедница во Македонија, лоцирана токму на деградираното земјиште и јаловиштето во кругот на РЕК Битола, на територијата на Општина Новаци.
Нова визија за рударскиот отпад
Во традиционалното рударство, рекултивацијата на јаловиштата најчесто завршува со техничка стабилизација и биолошко позеленување со тревни или шумски култури. Иако неопходни, овие мерки бараат постојан трошок, а на заедницата не ѝ носат директна економска вредност.
Новиот проект, поткрепен со Физибилити студија изработена во соработка со словенечката енергетска агенција КССЕНА, нуди технолошки напредно решение за рударскиот отпад. Планот предвидува стабилните и подготвени делови од јаловиштето да се искористат за поставување на голема фотоволтаична електрана поддржана од современ систем за складирање на енергија (батерии). Со ова, деградираниот простор кој досега имаше исклучиво пасивна и еколошки негативна улога, станува активен економски и енергетски ресурс.
Што е тоа „Граѓанска енергетска заедница“ и како ќе функционира?
За разлика од досегашната практика каде државата или приватни инвеститори градат соларни панели за сопствен профит, овој модел во Новаци во фокусот го става обичниот граѓанин. Енергетската заедница во пракса функционира како задруга каде се спојуваат три клучни столбови:
- АД ЕСМ (Инфраструктурен влог)
Како државен рударско-енергетски гигант, ЕСМ го отстапува земјиштето на јаловиштето и ја обезбедува потребната мрежна инфраструктура за приклучување.
- Општина Новаци (Локална самоуправа)
Општината има улога да ги канализира еколошките такси и да инвестира во име на социјално ранливите семејства.
- Граѓаните (Косопственици)
Локалните жители преку мали и флексибилни финансиски влогови купуваат удели во задругата.
Произведената струја од сонцето на јаловиштето ќе се испорачува во мрежата, а преку системот на виртуелно споделување на енергијата, членовите на заедницата ќе добиваат директно намалени сметки за струја. Вклучувањето на батерискиот систем е клучно за рударскиот регион, бидејќи ќе овозможи зачувување на вишокот енергија произведен преку ден и негово користење во вечерните часови, кога потрошувачката е најголема.
Кој ќе плати за енергетската транзиција?
Финансирањето на овој проект не паѓа на товар на буџетот или на самите граѓани. Проектот се конструира како „зелен мозаик“. Почетната фаза и студиите се реализирани со поддршка на меѓународната организација The Nature Conservancy (TNC). Главниот капитал за набавка на панелите и батериските системи се таргетира преку фондовите на ЕУ за Праведна транзиција – специјални грантови наменети токму за региони кои со децении економски зависеле од јагленот, а сега мора да поминат низ процесот на декарбонизација.
Подготвеност на терен и правни предизвици
Дека овој модел не е само теорија, покажуваат и теренските истражувања спроведени од „Еко-свест“ на примерок од 329 испитаници во Општина Новаци. Резултатите покажуваат висок интерес и подготвеност кај локалното население за вклучување во ваква задруга. Главната мотивација за жителите е двојна: намалување на високите трошоци за живот и желба да се компензира децениското загадување од РЕК Битола врз нивното здравје и животна средина.
Македонија со новиот Закон за енергетика конечно го легализираше терминот „граѓанска енергетска заедница“, со што е поставена правната основа. Но, за овој пилот-проект целосно да заживее, претстои уште малку работа на регулативата. Потребно е Регулаторната комисија за енергетика и дистрибутерот ЕВН да ги допрецизираат подзаконските акти, со цел процедурата за виртуелно пребивање на киловат-часовите од јаловиштето до куќните броила да се одвива автоматски и без бирократски кочници.
Модел за иднината на македонското рударство
Со оглед на тоа што Македонија се подготвува за постепено затворање на термоцентралите на јаглен, проектот во Новаци се наметнува како учебнички пример за т.н. „Праведна транзиција“. Тој докажува дека рударските релјефи не мора да бидат напуштени лузни во просторот. Напротив, со правилно менаџирање, рекултивацијата преку обновливи извори на енергија може да го трансформира индустрискиот отпад во директна социјална и економска корист за заедницата која со децении го поднесувала најголемиот товар на индустријализацијата.
