Кога камионот со руда ќе ја напушти капијата на рудникот, економската приказна дури тогаш започнува. Го вози домашен превозник, полни гориво кај домашен дистрибутер, а машината што ја натоварила рудата ја сервисира локална фирма. Лабораторијата што ги анализира примероците, градежната компанија што ја одржува пристапната инфраструктура, ИТ-фирмата што го води системот за следење — сите тие живеат од активноста на еден сектор што јавноста најчесто ја мери само преку бројот на вработени под земја.
Токму оваа „невидлива" половина од рударската економија е централниот аргумент во новата Стратегија за минерални суровини 2026–2046, изработена под раководство на Македонската академија на науките и уметностите (МАНУ). Документот нуди нешто што во домашната дебата за рударството ретко се среќава — конкретни, мерливи бројки за тоа колку секторот навистина придонесува во економијата.
Половина денар плус за секој произведен денар
Најинтересниот наод од економската анализа во Стратегијата е т.н. мултипликативен ефект: на секој денар производство остварен во рударскиот сектор, во останатите дејности се генерира дополнителна активност од околу 0,5 денари. Преведено во поголеми размери — милијарда денари рударско производство повлекува уште приближно половина милијарда денари промет кај превозници, добавувачи, градежници и услужни дејности.
Важна нијанса: тие пари не се ниту профит ниту директен буџетски прилив. Тие се вредност што циркулира низ синџирот на снабдување — фактури кон домашни фирми, плати кај подизведувачи, нарачки кон локални производители.
А дека синџирот навистина е претежно домашен, потврдува уште еден податок од анализата: 52 отсто од ресурсите и услугите што ги користи секторот доаѓаат од домашни извори. Најзастапени се домашните испорачатели на електрична енергија, градежните и инженерските услуги, транспортот, складирањето и трговијата.
Десет рудари „хранат" уште шест и пол работни места
Мултипликаторот важи и за пазарот на труд. Пресметките во Стратегијата покажуваат дека на секои десет директни вработувања во рударството се надоврзуваат околу шест работни места кај добавувачите, плус уште приближно половина работно место преку зголемената потрошувачка на вработените. Со едноставна аритметика — десет рударски плати одржуваат вкупно шеснаесет и пол работни места во економијата.
Раст и без нови рудници
Она што дополнително ѝ дава тежина на анализата е фактот дека растот се случувал во период без отворање нови поголеми рудници за метални суровини. Бруто додадената вредност на секторот „Рударство и вадење камен" — показателот што го мери директниот придонес кон БДП — се искачила од 6,6 милијарди денари во 2012 година на 10,5 милијарди денари во 2023 година, што претставува раст од 59 отсто.
Паралелно растеле и вложувањата. Инвестициите во основни средства во секторот се зголемиле за 60 отсто, со просечна годишна стапка од 10,4 отсто — повеќе од двојно над индустрискиот просек. Рекордна била 2020 година, кога капиталните вложувања достигнале три милијарди денари, или речиси 50 милиони евра. Секое такво вложување значи нарачки за машинската индустрија, металопреработката, градежништвото и стручните услуги.
Извоз од над 250 милиони евра годишно
За мала економија со хроничен трговски дефицит, извозната ориентација на секторот има посебна тежина. Според Агенцијата за странски инвестиции и промоција на извозот, активните рудници за полиметалични суровини годишно произведуваат вредност од над 250 милиони евра, од која најголемиот дел завршува на странските пазари и обезбедува девизен прилив.
Стратегијата, сепак, укажува дека вистинскиот развоен скок би дошол со подолг производен синџир дома — од истражување и експлоатација, преку преработка и полупроизводи, до рециклирање. Колку повеќе фази од тој ланец остануваат во земјата, толку поголем дел од додадената вредност, платите и даноците се задржуваат во домашната економија. Тоа е долгорочна индустриска цел, не проект за една влада.
Концесиите: двојно повеќе пари за една година
Има и една свежа фискална бројка што заслужува внимание. Според Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини, наплатата на концесиски надоместоци во 2025 година надминала 1,22 милијарди денари — повеќе од двојно во споредба со 561,5 милиони денари наплатени во 2024 година.
Дел од тие средства по закон им припаѓа на општините каде што се врши експлоатацијата. Но тука се отвора и најслабата точка на системот: граѓаните тешко можат да проверат колку пари добила нивната општина од конкретна концесија и во што се вложени. Без таа транспарентност, локалните заедници ја гледаат само рудата што заминува, а не и користа што (би требало да) останува.
Дебата со бројки
Расправата за рударството во Македонија со години се движи меѓу две крајности — еколошки стравови од една страна и општи ветувања за развој од друга. Стратегијата на МАНУ нуди трет пат: разговор заснован на проверливи податоци.
Раст на додадената вредност од 59 отсто, мултипликатор од 0,5 денари, 52 отсто домашни добавувачи и двојно зголемена наплата на концесии се аргументи што не смеат да се игнорираат — но ниту да се читаат изолирано од условите под кои тие ефекти се остваруваат: современа технологија, строг еколошки надзор и јасна отчетност кон локалните заедници.
Потенцијалот, како што покажуваат бројките, постои. Отворено останува прашањето дали државата ќе изгради систем што ќе го претвори во трајна и видлива корист — не само за секторот, туку за економијата и граѓаните во целина.
