Кога се зборува за потенцијалот на Македонија во новата европска трка по критични минерални суровини, најчесто првата асоцијација се рудниците и геолошките резерви. Но, дел од идниот потенцијал можеби веќе се наоѓа над земјата – во јаловиштата, старите рударски депонии, металуршкиот отпад и отпадната електрична и електронска опрема. Тоа е логиката на циркуларната економија: суровината не мора секогаш повторно да се ископува од природата. Дел од неа може да се извлече од материјалите што веќе биле употребени или од отпадот што останал по експлоатацијата и преработката на рудата. За Македонија ова е особено значајно бидејќи земјата има долгогодишна рударска и металуршка традиција, но и значителни количини рударски отпад. Се проценува дека има околу 920 милиони тони јаловишта кои содржат значителни количества бакар, сребро и злато. Токму затоа циркуларниот пристап може да претставува можност за спојување на две цели – создавање економска вредност и решавање на дел од еколошкото наследство.
Јаловиштето не мора да биде крајот на приказната
Во класичниот рударски процес, по издвојувањето на економски вредниот минерал, преостанатиот материјал се складира како јаловина. Но, економската вредност на тој материјал не е фиксна. OECD во својата анализа на циркуларниот потенцијал на рударството во Македонија препорачува поголемо искористување на рударските нуспроизводи и воведување механизми за обновување на вредни материјали од рударскиот отпад. Како можности се посочуваат повторна преработка на јаловиштата, рециклирање на згура и извлекување материјали од отпадна карпа. Тоа, секако, не значи дека секое јаловиште автоматски има економски потенцијал. Потребни се детални геолошки и хемиски анализи, процена на количините, технолошка студија, економска оправданост и, пред сè, процена на ризикот за животната средина.
Од еколошки проблем до можен ресурс
Најголемата вредност на ваквиот пристап е што може да решава два проблеми истовремено. Ако од старо јаловиште може безбедно и економски оправдано да се извлече корисен метал, се намалува количината на отпад што останува на локацијата. Истовремено, добиениот материјал може да замени дел од потребата за нова примарна руда. Ова е особено важно за старите и потенцијално контаминирани рударски локации. Нивната санација не треба да се гледа само како трошок за државата или операторот. Во одредени случаи, современите технологии можат да овозможат дел од материјалите повторно да се искористат, додека истовремено се намалува ризикот од загадување на почвата и водите. Сепак, тука е неопходна голема внимателност. Рециклирањето на јаловиште не смее да стане оправдување за ново загадување. Секој проект мора да покаже дека преработката носи поголема еколошка корист од ризикот што го создава.
Е-отпадот – урбани рудници во Македонија
Друг потенцијално важен извор се старите електрични и електронски уреди. Компјутери, мобилни телефони, телекомуникациска опрема, електромотори, кабли, електронски компоненти и друга опрема содржат различни метали и материјали кои можат да се вратат во производниот циклус. Затоа во европската политика за критични суровини сè поважно е прашањето не само колку отпад се создава, туку и колку вредни материјали се губат затоа што отпадот не се собира и преработува правилно. Во Македонија системот за отпадна електрична и електронска опрема веќе има поставени национални цели за собирање. За 2026 година целта е собирањето да достигне 45 проценти од просечната маса на опремата пуштена на пазарот во претходните три години, со дополнително зголемување на целите во следните години. Но, собирањето е само првиот чекор. Вистинскиот потенцијал се создава кога собраната опрема се сортира, демонтира и преработува со технологии што овозможуваат издвојување на металите и другите вредни материјали. Така, старата електронска опрема станува своевиден „урбан рудник“ – извор на секундарни суровини кој не бара ново копање, отстранување на јаловина или отворање нова рударска површина.
Македонија веќе има основа, но потребен е следниот чекор
Националната политика за отпад веќе го препознава рециклирањето и повторното искористување како приоритет. Министерството за животна средина наведува дека рециклирањето и повторната употреба треба да овозможат отпадот да се користи и како извор за секундарни суровини. Во исто време, самото Министерство укажува дека рециклирањето во земјата сè уште е недоволно застапено. Нацрт Националната стратегија за управување со отпад 2024–2036 поставува поширока цел – создавање интегриран и одржлив систем што ќе ги зачувува ресурсите, ќе ги намалува негативните влијанија врз животната средина и ќе ја намалува деградацијата на земјиштето.
Шанса за нови инвестиции
За да се реализира овој потенцијал, потребни се инвестиции во современи технологии за извлекување метали од секундарни извори. Тоа може да отвори простор и за нов тип индустрија – компании кои нема да се занимаваат исклучиво со класично рударство, туку со урбано рударство, преработка на јаловина и производство на секундарни суровини. За Македонија тоа е особено интересно во контекст на европските синџири на снабдување. OECD веќе посочува дека земјата има потенцијал за поголема циркуларност во рударството и металургијата и препорачува циркуларните принципи да се вградат во стратешките документи, дозволите и концесиските процедури. Во меѓувреме, Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини веќе ја има објавено Стратегијата за минерални суровини 2026–2046 меѓу своите стратешки документи, што отвора простор прашањето за секундарните суровини да стане дел од долгорочната политика на секторот.
Еколошка санација што може да создава вредност
Најголемата шанса е можеби токму во поврзувањето на економскиот и еколошкиот интерес. Санацијата на старо јаловиште или депонија може да значи голем трошок ако се гледа само како отстранување на опасност. Но, ако дел од материјалот содржи минерали што можат да се извлечат, проектот потенцијално може да комбинира санација, рециклирање и производство на секундарна суровина. Истото важи и за е-отпадот. Правилното собирање и третман не значи само помалку отпад на депониите, туку и помал ризик од неконтролирано испуштање штетни материи и повторно враќање на вредните метали во економијата.
Пожарот во склад за електронски отпад во Трубарево треба да биде опомена.
Електронскиот отпад не смее да се третира само како смет, туку и како „урбан рудник“. Со соодветна законска регулатива и државна поддршка за модерни рециклирачки капацитети, овој проблем може да се трансформира во нова економска можност – индустрија која ќе создава вредност, ќе отвора зелени работни места и истовремено ќе придонесува за заштита на животната средина.
