Канцерогени портокалово-црвени натпати со отворен арсен кои се разнесуваат на само стотина метри од населени места во кои концентрацијата на токсични материи со децении ги надминува дозволените граници. Ова е реалноста за жителите на кумановско-липковските села Лојане, Ваксинце и Табановце уште од 1979 година, кога тогашниот социјалистички гигант за експлоатација на антимон и хром официјално стави клуч на врата.
Но, денес, во констелација на жестока геополитичка трговска војна за критични суровини и кинески блокади за извоз, антимонот во Лојане повеќе не е само еколошки товар – тој може да стане економски ресурс вреден стотици милиони евра. Владата неодамна формираше нова Концесиска комисија за Лојане со цел распишување нов, ревидиран меѓународен повик. Целта е јасна: преку моделот на т.н. „кружно рударство“, нов стратешки партнер конечно да го исчисти историскиот отров, финансирајќи ја еколошката операција директно преку преработка и екстракција на преостанатиот вреден метал.
Од античките Римјани до социјалистичкиот бум: Историјата на подземните окна
Приказната за Лојане не започнува во минатиот век. Подножјето на Сува Гора крие докази за рударски активности и примарни подземни ископувања што датираат уште од римскиот период, особено на локалитетот „Гури Крис“.
Сепак, вистинскиот индустриски процут се случува по Втората светска војна. Лојане беше развиен како комплексен подземен рудник, со мрежа од длабоки хоризонти, вертикални окна и поткопи дизајнирани за ископување на висококвалитетни жили на антимонит и хромит. Рудата по извлекувањето од подземјето се пренесуваше во површинските погони за флотација и сепарација. Оваа интензивна експлоатација траеше речиси три децении, сѐ додека тогашните економски калкулации и падот на цените на металот не доведоа до ненадејно стопирање на производството во 1979 година. Окната беа запечатени, но она што остана горе, остави длабока и отровна трага во регионот.
Богатството расфрлано на отворено: Проценети резерви и суровина
Она што денес го прави Лојане исклучителен феномен е фактот што неговиот најголем економски потенцијал за брз почеток не е под земја, туку на самата површина:
- Техноген концентрат (Јаловиште)
На локацијата во Лојане и Ваксинце се наоѓаат над 15.000 тони чист концентрат на арсен сулфид, како и дополнителни 450.000 до 1.000.000 тони флотациска јаловина. Други 5.000 тони од овој опасен концентрат со децении стојат напуштени на самата железничка станица во Табановце.
- Подземни резерви
Геолошките проценки и преостанатите елаборати од минатиот век укажуваат дека подземните наоѓалишта сè уште кријат значајни депонирани количини на антимон и хром кои можат да се експлоатираат со современи рударски методи.
Поради неефикасната социјалистичка технологија од 60-тите и 70-тите години, тогашната сепарација исфрлала огромен процент од корисниот метал во отпад. Денешните анализи покажуваат дека ова јаловиште претставува богат секундарен извор на суровина од кој може да се извлечат енормни количини на чист антимон.
Економска математика во време на глобален дефицит
Рестартирањето на Лојане денес се соочува со целосно изменета пазарна логика. Антимонот е критична стратешка суровина на Европската Унија, клучна за воената индустрија (муниција, тешки оклопи), соларните панели и напредните батерии. Откако Кина – која контролира 70% од светскиот пазар – воведе остри рестрикции за извоз, цените на берзите експлодираа.
Килограм инвестициски антимон на светскиот пазар се тргува по цена од околу 51 долар (што е над 51.000 долари за еден тон суровина).
Економската пресметка вели дека преработката на површинското јаловиште во Лојане носи брз поврат на инвестицијата затоа што нема потреба од скапи и долготрајни истражни подземни дупчења во првата фаза.
Сепак, тука доаѓа економскиот „данок“: идниот концесионер ќе мора да инвестира значителни средства исклучиво за безбедно пакување, неутрализација или дислокација на високотоксичниот арсен надвор од земјата. При сегашните астрономски цени на антимонот, оваа еколошка инвестиција лесно се компензира и го прави проектот високопрофитабилен.
„Зелен имиџ“: Еколошко чистење наместо агресивен ископ
Најголемиот проблем со кој се соочуваат новите рударски капацитети во Македонија е силниот отпор од локалното население и еколошките здруженија. Сепак, Лојане има потенцијал за редок социјален компромис преку градење на т.н. „зелен имиџ“.
Проектот на новиот инвеститор нема да биде класично агресивно отворање на нов рудник, туку проект за примарна еколошка санација и ремедијација на историско загадување. Со користење на модерни, еколошки прифатливи технологии на хидрометалургија – кои користат затворени водени кругови без испуштање на токсични отпадни води во околните реки – инвеститорот ќе го чисти теренот, а профитот ќе го остварува од извлечениот метал. Тоа е еколошка акција која самата се финансира, елиминирајќи го ризикот од ветерот кој со децении ја разнесува отровната прашина врз земјоделските култури.
Новата Концесиска комисија на потег
Зошто Лојане досега не е исчистен? Државата во 2014 година го додели рудникот на турската компанија „Калтун Маденџилик“. Иако планот беше арсенот да се исчисти и извезе, до 2022 година компанијата извезе само симболични 60 тони отпад (помалку од 0,4% од концентратот) и побара едностран раскин на договорот. Поради непочитување на обврските, Владата дефинитивно стави крај на оваа соработка.
За да се надмине правниот вакуум, Владата преку Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини донесе одлука со која се формира нова Концесиска комисија за Лојане. Ова тело веќе работи на подготовка на построги критериуми за нов меѓународен тендер. Овој пат, правилата ќе бидат драстично поригорозни: идниот оператор ќе мора да достави банкарски гаранции дека чистењето на арсенот и јаловиштето ќе се одвива паралелно со сите комерцијални активности.
Лојане во моментов се наоѓа на крстопат помеѓу својата токсична историја и профитабилната иднина. Дали новата стратегија на државата конечно ќе донесе инвеститор кој ќе го претвори кумановскиот отров во индустриски успех, останува да покаже претстојниот меѓународен повик.
