Два дена пред 28 Август, Денот на рударите, Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини (МЕРМС) на свеченост во Скопје ги сумира резултатите од секторот и ја претстави рамката во која македонското рударство треба да се движи во наредните години. Пред претставници на компаниите, институциите, науката и рударите со долг стаж, министерката Сања Божиновска изнесе три клучни новости: историски највисока наплата на концесиските надоместоци, прва Стратегија за минерални суровини по неколку децении и нови законски решенија за рударството и геолошките истражувања кои се пред финализација.
Концесиите носат двојно повеќе од пред две години
Во 2025 година државата наплатила над 1,22 милијарди денари концесиски надоместоци, што е највисоко ниво откако се води евиденција. Трендот се задржува и годинава: за првите шест месеци од 2026 се наплатени речиси 574 милиони денари, односно повеќе од двојно во споредба со истиот период во 2024 година.
Од Министерството растот го објаснуваат со три фактори: подобрен систем на наплата, зачестени контроли и инспекции и поодговорен однос на самите концесионери кон обврските.
На производствен план, во 2025 година во земјава се произведени 130.174 тони бакарен, оловен и цинков концентрат. Рударството учествувало со 10,9 отсто во индустриското производство и со 2,8 отсто во вкупниот извоз на Македонија.
Стратегија и нови закони
По повеќе децении без долгорочен документ за оваа област, Македонија доби Стратегија за минерални суровини. Паралелно, во завршна фаза се и новите закони за рударство и за геолошки истражувања. Според најавите, тие треба да донесат попредвидлива регулатива, поголема транспарентност во постапките, засилен институционален надзор, повисоки стандарди за заштита на животната средина и поформализирана улога на локалните заедници во одлучувањето.
Министерката порача дека Министерството ќе биде партнер на компаниите што вложуваат во безбедност, технологија, животна средина и локален развој, но дека за заобиколување на законските обврски нема да има толеранција. Контролите и следењето на концесиските договори, како што најави, ќе продолжат со засилен интензитет.
78 отсто за општините
Посебен дел од обраќањето беше посветен на тоа што рударството им враќа на средините во кои работи. Според законската распределба, 78 отсто од платените концесиски надоместоци се приход на општината на чија територија се врши експлоатацијата. Министерството очекува овие средства да се претворат во локални патишта, водоводна и комунална инфраструктура, училишта и еколошки проекти.
„Рудникот не смее да биде изолиран остров на економска активност“, порача Божиновска, потенцирајќи дека рудникот треба да го движи целиот регион.
Со рекордна наплата, ова прашање станува уште поважно: со растот на приходите расте и одговорноста на општините видливо да покажат каде завршува секој денар од концесиите.
Безбедноста пред тонажата, кадрите пред сè
Најсилната порака од настанот се однесуваше на безбедноста. Според министерката, ниту произведената руда, ниту извозот, ниту која било инвестиција не вредат повеќе од човечкиот живот, а безбедноста мора да стане култура на однесување во секој рудник и во секоја смена, не само процедура на хартија.
Вториот акцент беше на кадрите. Секторот има потреба од млади инженери, геолози, техничари, оператори на механизација и експерти за животна средина, а за тоа Божиновска побара поцврста врска меѓу рударските компании, средните стручни училишта и универзитетите – преку практична настава, стипендии, менторски програми и јасна професионална перспектива.
Гласови од секторот, науката и теренот
Претседателот на Македонската асоцијација на рударство, Диме Петрески, го истакна значењето на секторот за индустрискиот развој и побара стабилен и предвидлив амбиент, кој може да се изгради само во партнерство меѓу институциите, компаниите, науката и рударите.
Деканот на Факултетот за природни и технички науки при УГД – Штип, проф. Ѓорѓи Димов, ја врза иднината на секторот со знаењето и новите технологии: современото рударство, според него, мора да биде побезбедно, поефикасно, дигитализирано и еколошки одговорно.
Александар Дединец од МАНУ ја постави дебатата во контекст на енергетската и зелената транзиција, за која минералните суровини се стратешки ресурс. Прашањето, како што посочи, повеќе не е дали да има рударство, туку какво – одржливо, научно засновано, безбедно и прифатено од локалните заедници.
Катерина Новакова од САСА ја претстави перспективата на жените во секторот. Дигитализацијата, механизацијата и автоматизацијата, според неа, отвораат простор за нови професионални улоги, но за тоа жените треба да имаат еднаков пристап до практикантски и менторски програми, обуки и можности за напредување.
Најдиректно за секојдневието на теренот зборуваше Љубе Колев од Бучим, кој по децении во рудниците годинава заминува во пензија. Машините се подобри, работата е поорганизирана, а безбедноста е во фокус повеќе од кога било, рече тој, а добар работен ден го опиша едноставно: задачата завршена, машината исправна и целата смена вратена дома здрава.
Десет признанија за рударите
Во рамки на свеченоста беа доделени десет признанија за особен придонес и професионална посветеност:
- Драганчо Јованчов – Рудник САСА
- Иво Ѓоргиевски – Тораница
- Иван Цеков – Злетово
- Љубе Колев – Бучим
- Игор Наумоски – Мермерен комбинат АД Прилеп
- Драганчо Ивановски – АД ЕСМ, РЕК Битола
- Сеад Башевич – ФИМАР БАЛКАН
- Фуат Таири – ЈЕФУТА ИНЖЕНЕРИНГ
- Борче Блажески – КРИН КГ
- Боби Трајковски – МИСА-МГ
