Додека глобалната трка за критични минерали се вжештува, рударската индустрија открива дека огромно богатство од бакар, злато и ретки земјени елементи не лежи само длабоко под земјата, туку на самата површина – во историскиот рударски отпад.
Во услови кога отворањето на нов рудник трае со децении поради строгите еколошки регулативи, индустријата се свртува кон „рударење на јаловиштата“ што станува нов тренд на денешницата. Овој концепт, кој до пред некое време се сметаше за скап и неисплатлив, денес брзо станува новата економска и еколошка граница на кружната економија. Она што со векови се сметаше за еколошки товар, денес станува нова граница за ресурсна регенерација.
Предности на секундарната екстракција
Во минатиот век, рударските капацитети работеа со значително позастарена технологија. Стапките на извлекување на металите беа ниски, па во процесот на обработка, големи количини на корисни суровини беа фрлани како отпад.
Денес, со напредните методи на флотација, био-лужење (процеси со помош на бактерии) и ултра-фино мелење, она што некогаш беше отпад, сега е висококонцентрирана суровина. Дополнителен плус е тоа што овие материјали се веќе ископани и сомелени – со што компаниите елиминираат и до 40% од оперативните трошоци во споредба со класичното подземно или површинско копање.
Бидејќи станува збор за постоечки индустриски зони и еколошка санација на веќе деградирано земјиште, добивањето на дозволи за работа е значително побрзо отколку за отворање на нов „гринфилд“ рудник.
Каде веќе се заработува од отпадот?
Овој концепт веќе дава реални економски резултати ширум светот преку успешни комерцијални проекти.
Таков е проектот „Блајвур“ во Јужна Африка која има вековна историја на рударење злато, што резултираше со огромни ридови од јаловина околу Јоханесбург. Компаниите како Блајвур Голд успешно преработуваат милиони тони стари јаловишта, извлекувајќи преостанато злато со исклучително ниски трошоци за производство, додека истовремено го ослободуваат земјиштето за урбан развој.
Рудникот „Сенчури Мајн“ некогаш беше еден од најголемите рудници за цинк во светот. По неговото затворање, компанијата Њу Сенчури Ресурсис започна проект за регенерација. Наместо да копаат нова руда, тие еколошки ги преработуваат старите јаловишта, со што станаа еден од водечките производители на цинк во Австралија, истовремено чистејќи ја локацијата.
Овој тренд е актуелен и во Европа. Шведскиот рударски гигант Болиден инвестира сериозни средства во екстракција на цинк, олово и сребро од своите историски депонии. Истовремено, во Белгија, каде што примарното рударство е речиси згаснато, компаниите ги преработуваат старите згура и отпадоци од топилниците за да извлечат ретки метали потребни за микрочипови.
Во САД и Европа, огромните купови на фосфогипс (нуспроизвод од производство на ѓубрива) се обработуваат за извлекување ретки земјени елементи како неодиум и празеодиум, клучни за магнетите во електричните возила од фосфатен отпад.
Чистење со профит
Најголемиот адут на оваа нова рударска граница е исполнувањето на строгите ESG (еколошки, социјални и управувачки) стандарди. Старите јаловишта се долготраен еколошки ризик – тие можат да ги загадат подземните води со киселини или да предизвикаат катастрофи доколку попуштат старите брани.
Преку повторната преработка, материјалот се чисти, опасните елементи се неутрализираат, а преостанатиот финален отпад се депонира во модерни, безбедни објекти со заштитни обвивки. На овој начин, компаниите го чистат историското загадување, го намалуваат својот еколошки отпечаток, а целиот процес го финансираат сами – преку продажба на металите кои ги спасиле од отпадот.
Рударството на кружната економија повеќе не е само теорија. Во ера кога светот очајно бара бакар за вештачката интелигенција и литиум за батерии, индустријата сфаќа дека одговорот не е секогаш во копање подлабоки дупки во земјата. Понекогаш, одговорот е во чистење на сопствениот двор.
Милијарда евра „заглавени“ во историскиот отпад во Македонија
Овој глобален тренд има огромно значење за Македонија. Според проценките, во земјава се лоцирани меѓу 20 и 30 милиони тони историски рударски отпад и индустриска згурa. Овие локации со децении претставуваат „жешки еколошки точки“, но со модерна металуршка преработка тие можат да се претворат во стратешки суровини:
- Црниот рид во Велес
Оваа вештачка планина од поранешната Топилница тежи точно 1,7 милиони тони згура. Таа претставува исклучително богат извор на цинк и олово кој со години чека соодветна валоризација.
- Рудник „Лојане“ (Кумановско)
Оваа напуштена локација е децениска еколошка бомба, каде што се наоѓаат илјадници тони депониран арсен сулфид. Истовремено, јаловиштето во Лојане содржи високи концентрации на антимон и хром. Примената на современи хидрометалуршки процеси (слични на оние за чистење на арсен) нуди двоен ефект: целосно чистење на теренот и екстракција на комерцијално вредни метали.
- Хидројаловишта во Пробиштип
Старите депонии од рудникот „Злетово“ содржат преку 5 милиони тони оловно-цинков песок кој може повторно да се преработи со модерни флотациски технологии.
- Депонијата Згрополци
Со своите 3,7 милиони тони фосфогипс, ова е најголемиот поединечен индустриски отпад во земјава, кој веќе е во фокусот на истражувањата на ЕУ за примена во градежната индустрија.
