Најавената набавка на јаглен од Косово може да им помогне на РЕК „Битола“ и РЕК „Осломеј“ да произведат повеќе струја во текот на зимата. Ако горивото пристигнува навреме и блоковите се расположливи кога побарувачката е висока, дел од струјата што Македонија би ја купила од странство може да се произведе во домашните централи. Во тој случај се менува и видот на зависноста од увоз. Наместо да купуваат дел од струјата на пазарот, централите ќе зависат од редовни испораки на гориво преку границата.
Премиерот Христијан Мицкоски на 11 ноември најави дека очекува тендерот за ископ и транспорт да заврши до крајот на месецот, објави „Сакам да кажам“. Вистинскиот ефект од набавката ќе може да се оцени кога ќе се знаат договорената цена, квалитетот на горивото и количеството струја што централите ќе го произведат со него.
Колку струја може да се добие од еден тон јаглен?
За централата е важна топлинската вредност на горивото, односно колку топлина може да добие од еден тон. Ако поевтиниот јаглен има пониска топлинска вредност, централата може да потроши повеќе гориво за да произведе исто количество струја. Во пресметката влегуваат и превозот, претоварот и складирањето, па споредбата почнува со цената на јагленот доставен до централата.
Кај лигнитот, влагата влијае врз ефикасноста на котелот, а својствата на пепелта врз неговото одржување, објаснува американската Агенција за заштита на животната средина. За конкретната набавка, релевантни ќе бидат договорените параметри за квалитет и резултатите од примероците земени при приемот. Тие ќе покажат колку од доставеното гориво ги исполнува условите за употреба.
Испораката е само еден дел од зимското планирање. И кога на складиштето има доволно јаглен, произведената струја зависи од тоа кои блокови се расположливи и колку часа можат да работат. Затоа залихите полесно се оценуваат ако, покрај тонажата, се наведат и деновите работа што можат да ги покријат при планираното производство.
Кога увезениот јаглен може да ја намали потребата од увоз на струја?
За да се пресмета евентуалната заштеда, трошокот за дополнителното производство треба да се спореди со цената на струјата што инаку би се купила во истите часови. Ако блоковите произведуваат кога пазарните цени се високи, домашното производство може да замени поскапа набавка. Ако испораките доцнат или блоковите се надвор од погон токму во тие часови, ефектот ќе биде помал.
Европската комисија во извештајот за Македонија за 2026 година наведува дека „Битола“ и „Осломеј“ користат ограничени домашни ресурси и увезен јаглен. Според Комисијата, трошокот за производство на ЕСМ ја надминува цената по која компанијата му продава струја на универзалниот снабдувач. За зимската набавка, тоа отвора две одделни пресметки. Првата е колку би заштедил ЕСМ ако произведе дополнителен мегават-час во конкретен час. Втората е колку вкупно чини работењето на централите, вклучително и одржувањето и вложувањата. Цената за домаќинствата се утврдува во посебна регулаторна постапка.
На подолг рок, Националниот план за енергија и клима за периодот 2025–2030 предвидува обновливи извори, складирање енергија, модернизација на инфраструктурата и постепено напуштање на јагленот. Во Битола, Секретаријатот на Енергетската заедница поддржува планирање што ги зема предвид и поранешните рудници и деградираното индустриско земјиште. Колку новите капацитети ќе придонесат за сигурноста ќе зависи од тоа кога ќе влезат во работа, колку струја ќе произведуваат и кога таа ќе биде достапна за системот.
За оваа зима, најконкретната проверка ќе биде колку јаглен пристигнал до централите, колку мегават-часови се произведени од него и колку би чинела струјата што инаку би се купила во тие часови. Тие податоци ќе покажат дали набавката обезбедила посигурно снабдување и по кој трошок.
